Tải tài liệu tại đây
I. RỄ LÀ CƠ QUAN
HẤP THỤ NƯỚC VÀ ION KHOÁNG:
1. Hình
thái của hệ rễ:
- Tuỳ từng loại môi trường, rễ cây có
những hình thái khác nhau để thích nghi với chức năng hấp thụ nước và muối
khoáng
2. Rễ cây
phát triển nhanh bề mặt hấp thụ:
- Rễ cây phát triển đâm sâu, lan toả
hướng đến nguồn nước trong đất.
- Rễ sinh trưởng liên tục hình thành
nên số lượng khổng lồ các lông hút, làm tăng bề mặt tiếp xúc giữa rễ và đất
giúp rễ cây hấp thụ ion khoáng và nước đạt hiệu quả cao nhất.
- Rễ cây trên cạn hấp thụ nước và ion
khoáng chủ yếu qua miền lông hút.
- Lông hút rất dễ gãy và tiêu biến ở
môi trường quá ưu trương, quá axit hay thiếu oxi.
II. CƠ CHẾ HẤP THỤ
NƯỚC VÀ ION KHOÁNG Ở RỄ CÂY:
1. Hấp
thụ nước và ion khoáng từ đất vào tế bào lông hút:
a. Hấp thụ nước
- Sự xâm nhập của nước từ đất vào tế
bào lông hút theo cơ chế thụ động (cơ chế thẩm thấu): nước di chuyển từ môi
trường nhược trương (ít ion khoáng, nhiều nước) sang môi trường ưu trương
(nhiều ion khoáng, ít nước)
- Dịch của tế bào rễ là ưu trương so
với dung dịch đất là do 2 nguyên nhân:
+ Quá trình thoát hơi nước ở
lá đóng vai trò như cái bơm hút
+ Nồng độ các chất tan cao do
được sinh ra trong quá trình chuyển hoá vật chất
b. Hấp thụ ion khoáng
- Các ion khoáng xâm nhập vào tế bào
rễ cây theo 2 cơ chế:
+ Cơ chế thụ động: một
số ion khoáng đi từ đất vào tế bào lông hút theo cơ chế thụ động (đi từ nơi có
nồng độ cao sang nơi có nồng độ thấp)
+ Cơ chế chủ động: một
số ion khoáng mà cây có nhu cầu cao (ion kali) di chuyển ngược chiều gradien
nồng độ, xâm nhập vào rễ theo cơ chế chủ động, đòi hỏi phải tiêu tốn năng
lượng.
2. Dòng nước và ion khoáng đi từ đất vào mạch gỗ của rễ:
- Theo 2 con đường:gian bào và tế bào
chất.
+ Con đường gian bào: đi theo
không gian giữa các tế bào và các bó sợi xenlulôzơ bên trong thành tề bào. Con
đường này đi đến nội bì đai Caspari (đai này điều chỉnh dòng vận chuyển vào
trung trụ)
Con đường tế bào chất : đi xuyên qua tế
bào chất của các tế bào
III. ẢNH HƯỞNG CỦA
CÁC TÁC NHÂN MÔI TRƯỜNG ĐỐI VỚI QUÁ TRÌNH HẤP THỤ NƯỚC VÀ ION KHOÁNG Ở RỄ CÂY:
- Các yếu tố ngoại cảnh như: áp suất
thẩm thấu của dung dịch đất, độ pH, độ thoáng của đất …ảnh hưởng đến sự hấp thụ
nước và ion khoáng ở rễ.
BÀI 2: VẬN CHUYỂN CÁC CHẤT
TRONG CÂY
Trong cây có các dòng vận chuyển vật chất
sau:
* Dòng mạch gỗ (dòng đi lên): vận
chuyển nước và ion khoáng từ đất vào mạch gỗ của rễ và tiếp tục dâng lên theo
mạch gỗ trong thân để lan tỏa đến lá và các phần khác của cây.
* Dòng mạch rây (dòng đi xuống): vận
chuyển các chất hữu cơ được quang hợp từ lá đến nơi cần sử dụng hoặc dự trữ
trong rễ, hạt, củ, quả …
I. DÒNG MẠCH
GỖ:
1. Cấu tạo
của mạch gỗ:
- Tế bào mạch gỗ gồm các tế bào chết,
có 2 loại là: quản bào và mạch ống. Chúng không có màng và bào quan. Các tế bào
cùng loại nối với nhau thành những ống dài từ rễ lên lá để dòng mạch gỗ di
chuyển bên trong.
- Quản bào và mạch ống nối với nhau
theo cách: đầu của tế bào này nối với đầu của tế bào kia thành những ống dài từ
rễ đến lá cho dòng mạch gỗ di chuyển bên trong.
- Thành của mạch gỗ được linhin hoá
tạo cho mạch gỗ có độ bền chắc và chịu nước.
2. Thành
phần dịch mạch gỗ:
- Chủ yếu là nước và ion khoáng.
Ngoài ra còn có các chất hữu cơ được tổng hợp từ rễ (a. amin, amit, vitamin …)
3. Động lực
đẩy dòng mạch gỗ:
Là sự phối hợp của 3 lực:
* Lực đẩy (áp suất rễ).
* Lực hút do thoát hơi nước ở lá.
* Lực liên kết giữa các phân tử nước với
nhau và với thành mạch gỗ.
II. DÒNG MẠCH RÂY:
1. Cấu tạo
của mạch rây:
- Mạch rây gồm các tế bào sống là ống
rây và tế bào kèm.
2. Thành
phần của dịch mạch rây:
- Chủ yếu là đường saccarozơ, các
axít amin, hoocmon thực vật, một số hợp chất hữu cơ khác (như ATP), một số ion
khoáng được sử dụng lại, đặc biệt rất nhiều kali.
3. Động lực
của dòng mạch rây:
- Là sự chênh lệch áp suất thẩm thấu
giữa cơ quan nguồn (lá) và cơ quan chứa (rễ, củ, quả …)
- Mạch rây nối các tế bào của cơ
quan nguồn với các tế bào của cơ quan chứa giúp dòng mạch rây chảy từ nơi có áp
suất thẩm thấu cao đến nơi có áp suất thẩm thấu thấp
BÀI 3: THOÁT HƠI NƯỚC
I. VAI TRÒ CỦA QUÁ
TRÌNH THOÁT HƠI NƯỚC:
- Thoát hơi nước là động lực đầu trên
của dòng mạch gỗ có vai trò giúp vận chuyển nước và các ion khoáng từ rễ lên lá
và đến các bộ phận khác ở trên mặt đất của cây.
- Thoát hơi nước có tác dụng hạ nhiệt
độ của lá
- Thoát hơi nước giúp cho khí CO2 khuếch
tán vào bên trong lá cần cho quang hợp.
II. THOÁT HƠI NƯỚC
QUA LÁ:
1. Lá là cơ
quan thoát hơi nước :
- Cấu tạo của lá thích nghi với chức
năng thoát hơi nước. Các tế bào biểu bì của lá tiết ra lớp phủ bề mặt gọi là
lớp cutin, lớp cutin phủ toàn bộ bề mặt của lá trừ khí khổng.
2. Hai con
đường thoát hơi nước:
Qua lớp cutin và qua khí khổng.
- Thoát hơi nước qua khí khổng: là
chủ yếu, do đó sự điều tiết độ mở của khí khổng là quan trọng nhất. Độ mở của
khí khổng phụ thuộc vào hàm lượng nước trong các tế bào khí khổng gọi là tế bào
hạt đậu.
+ Khi no nước, thành mỏng của
tế bào khí khổng căng ra làm cho thành dày cong theo làm cho khí khổng mở.
+ Khi mất nước, thành mỏng hết
căng và thành dày duỗi thẳng làm khí khổng đóng lại. Khí khổng không bao giờ
đóng hoàn toàn.
- Thoát hơi nước qua cutin trên biểu
bì lá: lớp cutin càng dày thoát hơi nước càng giảm và ngược lại.
III. CÁC TÁC NHÂN
ẢNH HƯỞNG ĐẾN QUÁ TRÌNH THOÁT HƠI NƯỚC:
- Nước, ánh sáng, nhiệt độ, gió và
các ion khoáng ảnh hưởng đến sự thoát hơi nước.
Nước: điều kiện cung cấp nước
và độ ẩm không khí ảnh hưởng nhiều đến sự thoát hơi nước thông qua việc điều
tiết độ mở của khí khổng.
Ánh sáng: khí khổng mở khi cây
được chiếu sáng. Độ mở của khí khổng tăng từ sáng đến trưa và nhỏ nhất lúc
chiều tối . ban đêm khí khổng vẫn hé mở.
Nhiệt độ, gió, một số ion
khoáng,…: cũng ảnh hưởng đến sự thoát hơi nước do ảnh hưởng đến tốc độ thoát
hơi của các phân tử nước.
IV. CÂN BẰNG NƯỚC
và TƯỚI TIÊU HỢP LÍ CHO CÂY TRỒNG:
Cân bằng nước được tính bằng sự so sánh
lượng nước do rễ hút vào (A) và lượng nước thoát ra (B)
- Khi A = B : mô của cây đủ
nước à cây phát triển bình thường.
- Khi A > B : mô của cây thừa
nước à cây phát triển bình thường.
- Khi A < B : mất cân bằng nước,
lá héo, lâu ngày cây sẽ bị hư hại và cây chết
BÀI 4: VAI TRÒ CỦA CÁC
NGUYÊN TỐ KHOÁNG
I. NGUYÊN TỐ DINH
DƯỠNG KHOÁNG THIẾT YẾU TRONG CÂY:
1. Định
nghĩa:
- Là những nguyên tố mà thiếu nó cây
không hoàn thành được chu trình sống.
- Không thể thay thế được bởi bất kì
nguyên tố nào khác.
- Phải trực tiếp tham gia vào quá
trình chuyển hoá vật chất trong cơ thể.
2. Phân
loại:
* Nguyên tố đại lượng gồm:
C, H,O, N, S, P, K, Ca, Mg.
* Nguyên tố vi lượng gồm:
, Cl, Cu, Fe, Mn, Mo, Ni, Zn.
II. VAI TRÒ CỦA CÁC
NGUYÊN TỐ DINH DƯỠNG KHOÁNG THIẾT YẾU TRONG CÂY
- Hiện tượng thiếu các nguyên tố dinh
dưỡng thường được biểu hiện thành những dấu hiệu màu sắc đặc trưng trên lá.
Ví dụ:
+ Thiếu đạm (N): lá vàng nhạt, cây cằn cỗi
+ Thiếu lân (P): lá vàng đỏ, trổ hoa trễ,
quả chín muộn.
+ Thiếu Kali: ảnh hưởng đến sức chống chịu
của cây.
+ Thiếu Ca: ảnh hưởng đến độ vững chắc của
cây, rễ bị thối, ngọn cây khô héo.
- Các nguyên tố này tham gia cấu tạo
nên các chất sống và điều tiết các hoạt động sống của cây.
II. NGUỒN CUNG CẤP
CÁC NGUYÊN TỐ DINH DƯỠNG KHOÁNG CHO CÂY:
1. Đất là
nguồn chủ yếu cung cấp các nguyên tố khoáng cho cây:
- Các muối khoáng trong đất tồn tại ở
dạng không tan hoặc dạng hoà tan (dạng ion). Rễ cây chỉ hấp thụ được muối
khoáng ở dạng hòa tan.
2. Phân bón
cho cây trồng:
- Phân bón là nguồn quan trọng cung
cấp các chất dinh dưỡng cho cây trồng.
- Bón phân với liều lượng cao quá mức
cần thiết sẽ gây độc cho cây, gây ô nhiễm nông phẩm, ô nhiễm môi trường đất và
nước.
Ví dụ: Nếu Mo nhiều trong rau thì động vật
ăn rau có thể bị ngộ độc, người ăn rau bị bệnh gút (bệnh thống phong).
BÀI 5: DINH DƯỠNG
NITƠ Ở THỰC VẬT
I. VAI TRÒ SINH LÍ
CỦA NGUYÊN TỐ NITƠ
- Nitơ là một nguyên tố dinh dưỡng
khoáng thiết yếu của thực vật. Nitơ được rễ cây hấp thụ từ môi trường ở dạng NH4+ và
NO3_. Trong cây NO3_ được khử
thành NH4+ . Nitơ có vai trò quan trọng đối với đời
sống của thực vật:
* Tham gia cấu tạo nên các phân
tử protein, enzim, coenzim, axit nucleic, diệp lục, ATP …
* Tham gia điều tiết các quá
trình trao đổi chất và trạng thái ngậm nước của tế bào à ảnh hưởng đến mức
độ hoạt động của tế bào.
II. QUÁ TRÌNH ĐỒNG
HOÁ NITƠ Ở THỰC VẬT:
Sự đồng hoá Nitơ trong mô thực vật gồm 2
quá trình:
1. Quá trình khử
nitrat:
- Là quá trình chuyển hoá NO3_ thành
NH4+, có sự tham gia của Mo và Fe được
thực hiện ở mô rễ và mô lá theo sơ đồ
NO3_ (nitrat) à NO2_ (nitrit) à NH4+ (amoni)
2. Quá trình đồng
hoá NH4+trong mô thực vật:
Theo 3 con đường:
*Amin hoá trực tiếp các axit xêto:
Axit xêto + NH4+à Axit amin.
*Chuyển vị amin:
Axit amin + axit xêto à a. amin mới + a.
xêto mới
*Hình thành amit:
Là con đường liên kết phân tử NH3 với
axit amin đicacboxilic.
Axit amin đicacboxilic + NH4+à amit
Sự hình thành amit có ý nghĩa sinh học
quan trọng
+ Đó là cách giải độc NH3 tốt
nhất (NH3 tích luỹ lại sẽ gây độc cho tế bào)
+ Amit là nguồn dự trữ NH3 cho
quá trình tổng hợp a. amin khi cần thiết.
BÀI 6: DINH DƯỠNG
NITƠ Ở THỰC VẬT
I. NGUỒN CUNG CẤP
NITƠ TỰ NHIÊN CHO CÂY:
1. Nitơ
trong không khí:
- Nitơ phân tử (N2) trong
khí quyển chiếm khoảng gần 80%, cây không thể hấp thụ được N2, còn
NO và NO2 trong khí quyển là độc hại với thực vật. Các vi sinh
vật cố định đạm có enzim nitrôgenaza có khả năng liên kết N2 với
hidro à NH3 thì cây mới đồng
hoá được.
2. Nitơ
trong đất:
- Nguồn cung cấp chủ yếu nitơ cho cây
là đất. Nitơ trong đất tồn tại ở 2 dạng: nitơ vô cơ (nitơ
khoáng) vànitơ hữu cơ (trong xác SV) ,
- Rễ cây chỉ hấp thụ từ
đất nitơ vô cơ ở dạng: NH4+ và NO3_
- Cây không hấp thụ trực tiếp nitơ
trong xác SV mà phải nhờ các VSV trong đất khoáng hoá thành: NH4+ và
NO3_
II. QUÁ TRÌNH
CHUYỂN HOÁ NITƠ VÀ CỐ ĐỊNH NITƠ TRONG ĐẤT:
1. Quá trình
chuyển hoá nitơ trong đất:
- Trong đất còn xảy ra quá trình
chuyển hoá nitrat thành nitơ phân tử ( NO3_ à N2) do
các VSV kị khí thực hiện, do đó đất phải thoáng để ngăn chặn việc mất nitơ.
2. Quá trình
cố định nitơ phân tử:
- Là quá trình liên kết N2 với
H2 à NH3 (trong môi
trường nước NH3 à NH4+).
* Con đường hoá học: xảy ra ở công
nghiệp.
* Con đường sinh học: do VSV thực
hiện (các VK này có enzim nitrogenaza có khả năng bẻ gãy 3 liên kết cộng
hoá trị của nitơ để liên kết với hidro tạo ra NH3), gồm
2 nhóm:
+ Nhóm VSV sống tự do như VK lam
có nhiều ở ruộng lúa.
+ Nhóm VSV sống cộng sinh với
thực vật như VK nốt sần ở rễ cây họ Đậu.
III. PHÂN BÓN VỚI
NĂNG SUẤT CÂY TRỒNG VÀ MÔI TRƯỜNG:
1. Bón phân
hợp lí và năng suất cây trồng:
* Đúng lượng
* Đúng loại
* Đúng lúc
* Đúng cách
2. Các
phương pháp bón phân:
- Bón phân qua rễ: bón vào đất (bón
lót và bón thúc)
- Bón phân qua lá: phun lên lá (khi
trời không mưa và nắng không gay gắt)
3. Phân bón
và môi trường:
- Bón phân hợp lí sẽ tăng năng suất
cây trồng và không gây o nhiễm môi trường.
BÀI 8: QUANG HỢP Ở CÂY
XANH
I. KHÁI QUÁT VỀ
QUANG HỢP Ở THỰC VẬT:
1. Quang hợp :
- Là quá trình sử dụng năng lượng ánh
sáng mặt trời đã được diệp lục hấp thụ để tổng hợp cacbonhidrat và giải phóng
ôxi từ khí cacbonic và nước.
- Phương trình tổng quát của quang
hợp:
6
CO2 + 12 H2O -------à C6H12O6 +
6 O2 + 6 H2O
(ás MT, dlục)
2. Vai trò của
quang hợp:
- Sản phẩm quang hợp là nguồn chất
hữu cơ làm thức ăn cho mọi sinh vật, là nguyên liệu cho công nghiệp và thuốc
chữa bệnh cho con người
- Cung cấp năng lượng để duy trì hoạt
động sống của sinh giới.
- Điều hoà không khí: giải phóng oxi
và hấp thụ CO2 (góp phần ngăn chặn hiệu ứng nhà kính)
II. LÁ LÀ CƠ QUAN
QUANG HỢP:
1. Hình thái,
giải phẫu của lá thích nghi với chức năng quang hợp:
- Diện tích bề mặt lớn giúp hấp thụ
được nhiều tia sáng.
- Trong lớp biểu bì của mặt lá có
chứa tế bào khí khổng để khí CO2 khuếch tán vào bên trong lá
đến lục lạp.
- Hệ gân lá có mạch dẫn (gồm mạch gỗ
và mạch rây), xuất phát từ bó mạch ở cuống lá đến tận từng tế bào nhu mô của lá
giúp cho nước và ion khoáng đến được từng tế bào để thực hiện quang hợp và vận
chuyển sản phẩm quang hợp ra khỏi lá.
- Trong lá có nhiều hạt màu lục gọi
là lục lạp.
2. Lục lạp là
bào quan quang hợp:
- Lục lạp có màng kép, bên trong là 1
khối cơ chất không màu gọi là chất nền (stroma), có các hạt grana nằm rãi rác.
- Dưới kính hiển vi điện tử 1 hạt
grana có dạng các túi dẹt xếp chồng lên nhau gọi là tilacoit (chứa diệp lục,
carotenoit, enzim)
3. Hệ sắc
tố quang hợp:
- Lục lạp chứa hệ sắc tố quang hợp
gồm diệp lục (avà b) và carotenoit (caroten và xantophyl) phân bố trong màng
tilacoit.
- Các sắc tố này hấp thụ và truyền
năng lượng ánh sáng cho diệp lục a ở trung tâm phản ứng. Tại đó năng lượng ánh
sáng được chuyển hoá thành năng lượng hoá học trong ATP và NADPH.
BÀI 9: QUANG HỢP Ở
NHÓM CÁC THỰC VẬT C3, C4 VÀ CAM
Quá trình quang hợp được chia thành 2 pha:
pha sáng và pha tối. Quang hợp ở các nhóm thực vật C3, C4và
CAM chỉ khác nhau ở pha tối.
I. THỰC VẬT C3:
1. Pha sáng:
- Là pha chuyển hóa năng lượng ánh
sáng đã được diệp lục hấp thụ thành năng lượng của các liên kết hóa học trong
ATP và NADPH.
- Pha sáng diễn ra ở tilacoit khi có
chiếu sáng.
- Trong pha sáng, năng lượng ánh sáng
được sử dụng để thực hiện quá trình quang phân li nước, O2 được
giải phóng là oxi của nước.
2H2O à 4 H+ +
4 e- + O2
- ATP và NADPH của pha sáng được sử
dụng trong pha tối để tổng hợp các hợp chất hữu cơ.
2. Pha tối:
- Diễn ra trong chất nền (stroma) của
lục lạp.
- Pha tối ở thực vật C3 chỉ
có chu trình Canvin:
- Thực vật C3 phân bố
mọi nơi trên trái đất (gồm các loài rêu à cây gỗ trong
rừng).
Chu trình Canvin gồm 3
giai đoạn:
* Giai đoạn cố định CO2.
* Giai đoạn khử APG(axit
phosphoglixeric)
à AlPG (aldehit
phosphoglixeric) à tổng hợp nên C6 H12 O6 à tinh bột, axit
amin …
* Giai đoạn tái sinh chất nhận ban
đầu là Rib – 1,5 diP (ribulozo- 1,5 diphosphat).
II. THỰC VẬT C4 :
- Gồm 1 số loài sống ở vùng nhiệt đới
và cận nhiệt đới như: mía, ngô, cao lương …
- Thực vật C4 sống
trong điều kiện nóng ẩm kéo dài, nhiệt độ, ánh sáng cao à tiến hành quang
hợp theo chu trình C4 .
Thực vật C4 ưu
việt hơn thực vật C3 :
- Cường độ quang hợp cao hơn, điểm bù
CO2 thấp hơn, điểm bảo hòa ánh sáng cao hơn, nhu cầu nước
thấp à thực vật C4 có năng
suất cao hơn thực vật C3
- Chu trình C4 gồm 2
giai đoạn: giai đoạn đầu theo chu trình C4 diễn ra ở lục lạp
của tế bào nhu mô lá, giai đoạn 2 theo chu trình Canvin diễn ra trong lục lạp
của tế bào bao bó mạch.
III. THỰC VẬT CAM:
- Gồm những loài mọng nước, sống ở
vùng hoang mạc khô hạn như: xương rồng, dứa, thanh long …
- Để tránh mất nước, khí khổng các
loài này đóng vào ban ngày và mở vào ban đêm à cố định CO2 theo
con đường CAM.
- Chu trình CAM gần giống với chu
trình C4, điểm khác biệt là về thời gian: cả 2 giai đoạn của chu
trình C4đều diễn ra ban ngày ; còn chu trình CAM thì giai đoạn đầu
cố định CO2 được thực hiện vào ban đêm khi khí khổng mở và còn
giai đoạn tái cố định CO2 theo chu trình Canvin thực hiện vào
ban ngày khi khí khổng đóng.
BÀI 10: ẢNH HƯỞNG CỦA
CÁC NHÂN TỐ NGOẠI CẢNH ĐẾN QUANG HỢP
I. ÁNH SÁNG:
Anh sáng ảnh hưởng đến quang hợp về 2 mặt:
cường độ ánh sáng và quang phổ ánh sáng.
1. Cường độ ánh
sáng:
- Điểm bù ánh sáng: là khi cường độ
quang hợp = cường độ hô hấp.
- Điểm bảo hòa ánh sáng: là điểm
cường độ ánh sáng tối đa để cường độ quang hợp cực đại.
2. Quang phổ ánh
sáng:
- Các tia sáng có độ dài bước sóng
khác nhau ảnh hưởng không giống nhau đến cường độ quang hợp.
- Quang hợp chỉ xảy ra tại miền ánh
sáng xanh, tím và đỏ (tia xanh tím kích thích tổng hợp axit amin, protein tia
đỏ xúc tiến quá trình hình thành carbohidrat).
- Trong môi trường nước, thành phần
ánh sáng biến động nhiều theo độ sâu, theo thời gian trong ngày (buổi sáng và
chiều nhiều tia đỏ ; buổi trưa nhiều tia xanh tím)
II. NỒNG ĐỘ CO2:
- Tăng nồng độ CO2 à tăng cường độ
quang hợp, sau đó tăng chậm đến trị số bảo hoà CO2 .
- Trị số tuyệt đối của quang hợp biến
đổi tuỳ thuộc vào cường độ chiếu sáng, nhiệt độ và các điều kiện khác (thông
thường ở điều kiện cường độ ánh sáng cao, tăng nồng độ CO2 sẽ
thuận lợi cho quang hợp)
III. NƯỚC:
- Khi cây thiếu nước từ 40 à 60 % thì quang hợp
bị giảm mạnh và có thể ngừng trệ.
- Khi bị thiếu nước, cây chịu hạn có
thể duy trì quang hợp ổn định hơn cây trung sinh và cây ưa ẩm.
IV. NHIỆT ĐỘ:
- Nhiệt độ cực tiểu làm ngừng quang
hợp ở những loài cây khác nhau thì khác nhau:
+ Thực vật vùng núi cao, ôn
đới là _ 50oC,
+ Thực vật nhiệt đới là
4 à 8 oC.
- Nhiệt độ cực đại làm ngừng quang hợp
ở các loài cũng khác nhau:
+ Cây ưa lạnh ngừng quang hợp
ở 12oC
+ Thực vật ở sa mạc có thể
quang hợp ở nhiệt độ 58oC
V. NGUYÊN TỐ
KHOÁNG:
- Các nguyên tố khoáng ảnh hưởng
nhiều đến quang hợp:
+ N, P, S : tham gia tạo thành
enzim quang hợp.
+ N, Mg : tham gia hình thành
diệp lục.
+ K : điều tiết độ đóng mở khí
khổng giúp CO2 khuếch tán vào lá.
+ Mn, Cl : liên quan đến quang
phân li nước.
VI. TRỒNG CÂY DƯỚI
ÁNH SÁNG NHÂN TẠO:
- Là sử dụng ánh sáng của các loại
đèn (đèn neon, đèn sợi đốt) thay cho ánh sáng mặt trời để trồng cây trong nhà
hay trong phòng.
- Giúp con người khắc phục điều kiện
bất lợi của môi trường như giá lạnh, sâu bệnh à đảm bảo cung cấp
rau quả tươi ngay cả khi mùa đông.
- Ở Việt Nam, áp dụng phương pháp này
để trồng rau sạch, nhân giống cây trồng, nuôi cấy mô …
BÀI 11: QUANG HỢP VÀ NĂNG SUẤT CÂY TRỒNG
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. QUANG HỢP QUYẾT ĐỊNH NĂNG SUẤT CÂY TRỒNG:
Quang hợp quyết định 90 à 95
% năng suất cây trồng
- Năng suất sinh học: là tổng lượng chất khô tích luỹ được
mỗi ngày trên 1 hecta gieo trồng trong suốt thời gian sinh trưởng.
- Năng suất kinh tế: là 1 phần của năng suất sinh học được
tích luỹ trong cơ quan chứa sản phẩm có giá trị kinh tế đối với con người (hạt,
quả, củ,. . )
II. TĂNG NĂNG SUẤT NĂNG SUẤT CÂY TRỒNG THÔNG QUA SỰ ĐIỀU
KHIỂN QUANG HƠP:
1. Tăng diện tích bộ lá:
- Tăng diện tích bộ lá bằng cách áp dụng các biện pháp kĩ
thuật như: chăm sóc, bón phân, tưới nước hợp lí,…phù hợp với loài và giống cây
trồng.
2. Tăng cường độ quang hợp:
- Tuyển chọn và tạo giống mới có cường độ và hiệu suất quang
hợp cao kết hợp áp dụng kĩ thuật chăm sóc hợp lí.
3. Tăng hệ số kinh tế:
- Tăng hệ số kinh tế của cây trồng bằng biện pháp chọn giống
và bón phân.
BÀI 12: HÔ HẤP Ở THỰC
VẬT
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. KHÁI QUÁT VỀ HÔ
HẤP Ở THỰC VẬT:
1. Định nghĩa:
- Hô hấp ở thực vật là quá trình
chuyển đổi năng lượng của tế bào sống, trong đó các phân tử carbonhidrat bị
phân giải thành CO2 và nước, đồng thời giải phóng năng lượng,
một phần năng lượng được tích luỹ trong ATP.
2. Phương trình
tổng quát:
C6H12O6 +
6O2 à 6CO2 + 6H2O
+ năng lượng (nhiệt + ATP)
3. Vai trò của hô
hấp đối với cơ thể thực vật:
- Năng lượng được thải ra ở dạng
nhiệt cần thiết để duy trì nhiệt độ thuận lợi cho các hoạt động sống của cơ
thể.
- Năng lượng được tích luỹ trong ATP
được dùng để:vận chuyển vật chất trong cây, sinh trưởng, tổng hợp chất hữu cơ,
sửa chữa những hư hại của tế bào …
II. CON ĐƯỜNG HÔ
HẤP Ở THỰC VẬT:
1. Phân giải kị khí (đường phân và lên
men):
Xảy ra khi rễ bị ngập úng, hạt bị ngâm vào
nước, hay cây ở trong điều kiện thiếu oxi.
Diễn ra ở tế bào chất gồm 2 quá trình:
* Đường phân là quá trình phân
giải glucozơ à axit piruvic và 2 ATP.
* Lên men là axit piruvic lên
men tạo thành rượu êtilic và CO2 hoặc tạo thành axit lactic.
2. Phân giải hiếu
khí (đường phân và hô hấp hiếu khí):
- Xảy ra mạnh trong các mô, cơ quan
đang hoạt động sinh lí mạnh như: hạt đang nẩy mầm, hoa đang nở …
- Hô hấp hiếu khí diễn ra trong chất
nền của ti thể gồm 2 quá trình:
* Chu trình Crep: khi có oxi, axit
piruvic từ tế bào chất vào ti thể và axit piruvic chuyển hoá theo chu trình
Crep và bị oxi hoá hoàn toàn.
* Chuỗi truyền electron: hidro tách
ra từ axit piruvic trong chu trình Crep được chuyển đến chuỗi truyền electron
đến oxi à nước và tích luỹ được 36 ATP.
- Từ 1 phân tử glucozơ qua phân giải
hiếu khí giải phóng ra 38 ATP và nhiệt lượng.
III. HÔ HẤP SÁNG:
- Là quá trình hấp thụ oxi và giải
phóng CO2 ngoài sáng, xảy ra đồng thời với quang hợp.
- Hô hấp sáng gây lãng phí sản phẩm
quang hợp.
IV. QUAN HỆ GIỮA HÔ
HẤP VÀ QUANG HỢP
1. Quan hệ giữa hô
hấp và quang hợp: là 2 quá trình phụ thuộc lẫn nhau:
- Sản phẩm của quang hợp (C6H12O6 +
O2) là nguyên liệu của hô hấp và chất oxi hoá trong hô hấp.
- Sản phẩm của hô hấp (CO2 +
H2O) là nguyên liệu để tổng hợp nên C6H12O6 và
giải phóng oxi trong quang hợp.
2. Quan hệ giữa hô
hấp và môi trường:
a. Nước
- Cần cho hô hấp, mất nước làm giảm
cường độ hô hấp
- Đối với các cơ quan ở trạng thái
ngủ ( hạt), tăng lượng nước thì hô hấp tăng.
- Cường độ hô hấp tỉ lệ thuận với hàm
lượng nước trong cơ thể.
b. Nhiệt
độ
- Khi nhiệt độ tăng thì cường độ hô
hấp tăng đến giới hạn chịu đựng của cây.
- Sự phụ thuộc của hô hấp vào nhiệt
độ tuân theo định luật Van –Hop: Q10 = 2 _ 3 (tăng nhiệt độ thêm 10oC
thì tốc độ phản ứng tăng lên gấp 2 _ 3 lần)
- Nhiệt độ tối ưu cho hô hấp khoảng
30 à 35oC.
c. Nồng
độ O2
- Trong không khí giảm xuống dưới 10%
thì hô hấp bị ảnh hưởng, khi giảm xuống 5% thì cây chuyển sang phân giải kị
khí à bất lợi cho cây trồng.
d. Nồng
độ CO2 :
- Trong môi trường cao hơn 40% làm hô
hấp bị ức chế. CO2 là sản phẩm cuối cùng của hô hấp hiếu khí và
lên men etilic.
BÀI 15: TIÊU HOÁ Ở ĐỘNG
VẬT
A. KHÁI QUÁT KIẾN THỨC CẦN NHỚ
I. Tiêu hoá là gì?
- Tiêu hoá là quá trình biến đổi các
chất dinh dưỡng có trong thức ăn thành những chất đơn giản mà cơ thể hấp thụ
được.
II. Tiêu hoá ở động
vật chưa có cơ quan tiêu hoá
- Động vật chưa có cơ quan tiêu hoá
là động vật đơn bào. Tiêu hoá thức ăn ở động vật đơn bào diễn ra bên trong tế
bào gọi là tiêu hoá nội bào. Các enzim từ lizoxôm vào không bào tiêu hoá để
thủy phân thức ăn thành các chất dinh dưỡng đơn giản để tế bào sử dụng.
III. Tiêu hoá ở
động vật có túi tiêu hoá
- Các loài ruột khoang và giun dẹp có
túi tiêu hoá
- Túi tiêu hóa được hình thành từ
nhiều tế bào. Trong túi tiêu hóa thức ăn được tiêu hóa nội bào và ngoại bào.
Nhờ các tế bào thành túi tiêu hóa tiết ra các enzim để tiêu hóa hóa học thức
ăn. Sau đó thức ăn đang tiêu hóa dang dở sẽ được tiếp tục tiêu hóa nội bào
trong tế bào của thành túi tiêu hóa.
IV. Tiêu hoá ở động
vật có ống tiêu hoá
- Ống tiêu hóa gồm nhiều bộ phận với
các chức năng khác nhau
- Thức ăn đi theo một chiều trong ống
tiêu hóa. Khi đi qua ống tiêu hóa, thức ăn bị biến đổi cơ học và hóa học để trở
thành những chất dinh dưỡng đơn giản và được hấp thụ vào máu.
- Các chất không được tiêu hóa trong
ống tiêu hóa sẽ tạo thành phân và thải ra ngoài
- Tiêu hóa thức ăn trong ống tiêu hóa
gặp ở động vật có xương sống và một số động vật không xương sống
|
STT
|
Bộ phận
|
Tiêu hóa
cơ học
|
Tiêu hóa
hóa học
|
|
1.
|
Miệng
|
X
|
X
|
|
2.
|
Thực quản
|
X
|
|
|
3.
|
Dạ dày
|
X
|
X
|
|
4.
|
Ruột non
|
X
|
X
|
|
5.
|
Ruột già
|
X
|
BÀI 16: TIÊU
HOÁ Ở ĐỘNG VẬT (tiếp theo)
I. Đặc điễm tiêu hoá ở thú ăn thịt và thú ăn thực
vật
1. Đặc điểm tiêu
hoá ở thú ăn thịt
|
STT
|
Bộ phận
|
Cấu tạo
|
Chức năng
|
|
1.
|
Miệng
|
Răng
cửa
Răng nanh
to khỏe
Răng trước
hàm và răng ăn thịt
|
- Răng
cửa lấy thịt ra khỏi xương
- Răng
nanh nhọn dài cắm và giữ chặt con mồi
- Răng
trước hàm và răng ăn thịt lớn, cắt thịt thành từng mãnh nhỏ để dễ nuốt.
- Răng
hàm có kích thước nhỏ, ít được sử dụng
|
|
2.
|
Dạ dày
|
Dạ dày đơn
to, khỏe, có các enzim tiêu hóa
|
- Dạ
dày là một cái túi lớn nên gọi là dạ dày đơn.
- Thịt
được tiêu hoá cơ học và hoá học giống như trong dạ dày người. Dạ dày co bóp
làm nhuyễn thức ăn trộn đều với dịch vị. Enzim pepsin thuỷ phân prôtêin thành
các peptit
|
|
3.
|
Ruột
|
Ruột non
ngắn
Ruột
già
Ruột tịt
|
- Ruột
non ngắn hơn nhiều so với ruột non thú ăn thực vật
- Các
chất dinh dưỡng được tiêu hoá hoá học và hấp thu trong ruột non giống như ở
người
- Ruột
tịt không phát triển và không có chức năng tiêu hoá thức ăn
|
2. Đặc điểm tiêu
hoá ở thú ăn thực vật
|
STT
|
Bộ phận
|
Cấu tạo
|
Chức năng
|
|
1.
|
Miệng
|
Tấm
sừng
Răng cửa
và răng nanh
Răng trước
hàm, răng hàm
|
- Răng
nanh giống răng cửa. Khi ăn cỏ, các răng này tì lên tấm sừng ở hàm trên để
giữ chặt cỏ
- Răng
trước hàm và răng hàm phát triển có tác dụng nghiền nát cỏ.
|
|
2.
|
Dạ dày
|
Dạ dày thỏ
Dạ dày thú
nhai lại
|
- Dạ
dày thỏ, ngựa là dạ dày đơn
- Dạ
dày trâu, bò có 4 túi. Dạ cỏ, dạ tổ ong, dạ lá sách, dạ múi khế. Dạ cỏ là nơi
dự trữ làm mềm và lên men thức ăn. Trong dạ cỏ, có nhiều vi sinh vật tiêu hoá
xenlulôzơ và các chất dinh dưỡng khác.
- Dạ
tổ ong giúp đưa thức ăn lên trên trong khi nhai lại. Dạ lá sách giúp tái hấp
thu nước. Dạ múi khế tiết ra pepsin, HCl tiêu hoá prôtêin có trong cỏ và vi
sinh vật từ dạ cỏ xuống. Bản thân vi sinh vật cũng là nguồng cung cấp prôtêin
quan trọng cho động vật.
|
|
3.
|
Ruột
|
Ruột non
dài
Manh tràng
lớn
Ruột
già
|
-
Ruột non dài vài chục mét và dài hơn rất nhiều so với ruột non của thú
ăn thịt
- Các
chất dinh dưỡng được tiêu hoá hoá học và hấp thu giống như trong ruột non
người
- Manh
tràng rất phát triển và có nhiều vi sinh vật cộng sinh tiếp tục tiêu hoá
xenlulôzơ và các chất dinh dưỡng có trong tế bào thực vật. Các chất dinh
dưỡng đơn giản được hấp thu qua thành manh tràng.
|
BÀI 17: HÔ HẤP Ở ĐỘNG
VẬT
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. Hô hấp là gì
- Hô hấp là tập họp những quá trình,
trong đó cơ thể lấy ôxi từ bên ngoài vào để ôxi hóa các chất trong tế bào và
giải phóng năng lượng cho các hoạt động sống, đồng thời thải CO2 ra ngoài. Hô
hấp bao gồm hô hấp ngoài và hô hấp trong
II. Bề mặt trao đổi
khí
- Bề mặt trao đổi khí là nơi tiếp xúc
và trao đổi khí giữa môi trường và tế bào của cơ thể
- Bề mặt trao đổi khí của cơ quan hô
hấp của động vật phải có 4 đặc điểm sau:
Diện tích lớn
+ Mỏng và ẩm ướt
giúp khí khuếch tán qua dễ dàng
+ Có nhiều mao
mạch và máu có sắc tố hô hấp
+ Có sự lưu thông
khí tạo ra sự chênh lệch nồng độ để các khí khuếch tán dễ dàng
III. Các hình thức
hô hấp
Căn cứ vào bề mặt hô hấp
có thể chia thành 4 hình thức hô hấp:
1. Hô hấp qua bề
mặt cơ thể
- Động vật đơn bào hoặc đa bào có tổ
chức thấp như: ruột khoang, giun tròn, giun dẹp có hình thức hô hấp qua bề mặt
cơ thể
Ví dụ: giun đất, con đĩa… (hô hấp qua da)
2. Hô hấp bằng hệ
thống ống khí
- Gặp ở côn trùng. Bao gồm nhiều hệ
thống ống nhỏ, phân nhánh tiếp xúc với tế bào của cơ thể và thông ra ngoài nhờ
các lỗ thở.
3. Hô hấp bằng mang
- Mang là cơ quan hô hấp thích nghi
với môi trường nước của cá, thân mềm, chân khớp
+ Miệng và nắp mang đóng
mở nhịp nhàng làm cho dòng nước chảy 1 chiều và liên tục từ miệng qua khe mang
+ Dòng máu trong mao
mạch chảy song song và ngược chiều với dòng nước chảy qua mang
4. Hô hấp bằng phổi
- Phổi là cơ quan hô hấp của động vật
sống trên cạn: bò sát, chim, thú.
+ Thú: khoang mũi à hầu à khí quản à phế quản
+ Lưỡng cư: hô hấp bằng
da và phổi
+ Chim: hô hấp bằng phổi
và hệ thống túi khí
BÀI 18: TUẦN HOÀN MÁU
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. CẤU TẠO VÀ CHỨC
NĂNG CỦA HỆ TUẦN HOÀN
1. Cấu tạo
chung
- Dịch tuần hoàn: máu hoặc hỗn hợp
máu – dịch mô
- Tim: là cơ quan hút và đẩy máu chảy
trong mạch máu
- Hệ thống mạch máu bao gồm: hệ thống
động mạch, tĩnh mạch, mao mạch
2. Chức
năng chủ yếu của hệ tuần hoàn
- Hệ tuần hoàn có chức năng vận
chuyển các chất từ bộ phận này đến bộ phận khác để đáp ứng cho các hoạt động
sống của cơ thể
II. CÁC DẠNG HỆ
TUẦN HOÀN Ở ĐỘNG VẬT
- Động vật đa bào có cơ thể nhỏ, dẹp
và động vật đơn bào không có hệ tuần hoàn, các chất được trao đổi trực tiếp qua
bề mặt cơ thể.
- Hệ tuần hoàn của động vật đa bào có
các dạng sau:
1. Hệ
tuần hoàn hở
- Có những đoạn máu không lưu thông
trong mạch máu mà tràn vào khoang cơ thể và trộn lẫn với dịch mô tạo thành hỗn
hợp máu và dịch mô.
- Máu chảy trong động mạch với áp lực
thấp, tốc độ chậm
- Gặp ở đa số động vật thân mềm (ốc
sên, trai..) và chân khớp (côn trùng, tôm..)
2. Hệ
tuần hoàn kín
- Máu được tim bơm đi lưu thông liên
tục trong mạch kín, từ động mạch qua mao mạch, tĩnh mạch sau đó về tim. Máu
trao đổi chất với tế bào thông qua thành mao mạch
- Máu chảy trong động mạch dưới áp
lực cao hoặc trung bình, tốc độ nhanh
- Gặp ở mực ống, bạch tuộc, giun đốt
chân đầu và động vật có xương sống
- Hệ tuần hoàn kín có 2 loại: hệ tuần
hoàn đơn ở cá, hệ tuần hoàn kép ở các nhóm động vật có phổi
BÀI 19: TUẦN HOÀN MÁU
(tiếp theo)
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
III. HOẠT ĐỘNG CỦA
TIM
1. Tính
tự động của tim
- Là khả năng co dãn tự động theo chu
kì nhờ hệ dẫn truyền tim. Hệ dẫn truyền tim là tập hợp sợi đặc biệt có
trong thành tim gồm: nút xong nhỉ, nút nhỉ thất, bó His và mạng puốckin
2. Chu
kỳ hoạt động của tim
- Tim hoạt động theo chu kì. Mỗi chu
kì tim bắt đầu từ pha co tâm nhỉ, sau đó là pha co tâm thất và cuối cùng là pha
dãn chung
IV. HOẠT ĐỘNG
CỦA HỆ MẠCH
1. Cấu
trúc của hệ mạch
- Động mạch à tiểu động
mạch à mao mạch à tiểu tĩnh
mạch à tĩnh mạch chủ
2. Huyết
áp
- Là áp lực máu tác dụng lên thành
mạch khi tim co bóp đẩy máu vào động mạch
- Huyết áp tâm thu ứng với lúc tim
co. Huyết áp tâm trương ứng với lúc tim giãn
- Tất cả những tác nhân làm thay đổi
lực co tim, nhịp tim, khối lượng máu, độ quánh của máu, sự đàn hồi của mạch máu
đều có thể làm thay đổi huyết áp.
3. Vận
tốc máu
Là tốc độ máu chảy trong 1 giây. Vận tốc
máu trong hệ mạch liên quan đến tổng tiết diện của mạch và chênh lệch huyết áp
giữa hai đầu đoạn mạch.
BÀI 20: CÂN BẰNG NỘI
MÔI
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. KHÁI NIỆM VÀ Ý
NGHĨA CỦA CÂN BẰNG NỘI MÔI
- Là duy trì sự ổn định của môi
trường trong cơ thể
Tại sao phải duy trì cân
bằng nội môi?
- Sự ổn định về các điều kiện lí hoá
của môi trường trong đảm bảo cho các tế bào, cơ quan trong cơ thể hoạt động
bình thường.
- Rất nhiều bệnh của người và động
vật là hậu quả của mất cân bằng nội môi. Ví dụ: bệnh cao huyết áp, tiểu
đường…
II. SƠ ĐỒ KHÁI QUÁT
CƠ CHẾ DUY TRÌ CÂN BẰNG NỘI MÔI
Sơ đồ cơ chế duy trì cân bằng nội môi
- Bộ phận tiếp nhận kích thích: là
thụ thể hoặc cơ quan thụ cảm. Bộ phận này tiếp nhận kích thích từ môi trường
(trong, ngoài) và hình thành xung thần kinh truyền về bộ phận điều khiển
- Bộ phận điều khiển: là trung ương
thần kinh hoặc tuyến nội tiết. Bộ phận này có chức năng điều khiển các hoạt
động của các cơ quan bằng cách gửi đi các tín hiệu thần kinh hoặc hoocmôn
- Bộ phận thực hiện: là các cơ quan
như thận, gan, phổi, tim, mạch máu… dựa trên tín hiệu thần kinh hoặc hoocmôn từ
bộ phận điều khiển để tăng hoặc giảm hoạt động nhằm đưa môi trường trở về trạng
thái cân bằng, ổn định
- Những trả lời của bộ phận thực hiện
tác động ngược lại đối với bộ phận tiếp nhận kích thích gọi là liên hệ ngược
III. VAI TRÒ CỦA
THẬN VÀ GAN TRONG CÂN BẰNG ÁP SUẤT THẨM THẤU
1. Vai trò của thận
- Thận tham gia điều hoà cân bằng áp
suất thẩm thấu nhờ khả năng tái hấp thụ hoặc thải bớt nước và các chất hoà tan
trong máu.
- Khi áp suất thẩm thấu trong máu
tăng do ăn mặn, đổ nhiều mồ hôi… à thận tăng cường tái hấp thu nước trả
về máu, đồng thời động vật có cảm giác khát nước à uống nước
vào. à giúp cân bằng áp suất thẩm thấu.
- Khi áp suất thẩm thấu trong máu
giảm à thận tăng thải nước à duy trì áp suất
thẩm thấu.
2. Vai
trò của gan
- Gan tham gia điều hoà áp suất thẩm
thấu nhờ khả năng điều hoà nồng độ của các chất hoà tan trong máu như glucôzơ…
- Sau bữa ăn, nồng độ glucôzơ trong
máu tăng cao à tuyến tụy tiết ra insulin, làm cho
gan chuyển glucôzơ thành glicôgen dự trữ, đồng thời kích thích tế bào nhận và
sử dụng glucôzơ à nồng độ glucôzơ trong máu giảm và
duy trì ổn định
- Khi đói, do các tế bào sử dụng
nhiều glucôzơ à nồng độ glucôzơ trong máu giảm à tuyết tụy tiết ra
glucagôn giúp gan chuyển glicôgen thành glucôzơ đưa vào máu à nồng độ glucôzơ
trong máu tăng lên và duy trì ổn định
IV. VAI TRÒ CỦA HỆ
ĐỆM TRONG VIỆC CÂN BẰNG pH NỘI MÔI
- Các hoạt động của tế bào, các cơ
quan luôn sản sinh ra các chất CO2, axit lactic… có thể làm thay đổi pH của máu
làm rối loạn hoạt động của cơ thể.
- pH nội môi được duy trì ổn định là
nhờ hệ đệm, phổi và thận
BÀI 23: HƯỚNG ĐỘNG
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. KHÁI NIỆM HƯỚNG
ĐỘNG
- Hướng động là hình thức phản ứng
của cơ quan thực vật đối với tác nhân kích thích từ một hướng xác định.
- Hướng động dương là sinh trưởng
hướng tới nguồn kích thích.
- Hướng động âm là sự sinh trưởng
theo hướng tránh xa kích thích.
II. CÁC KIỂU HƯỚNG
ĐỘNG
1. Hướng
sáng
- Tính hướng sáng của thân là sự sinh
trưởng của thân, cành hướng về phía nguồn sángà Hướng sáng dương.
Rễ cây uốn cong theo hướng ngược lại à Hướng sáng âm.
- Do phía tối nồng độ auxin cao hơn
nên đã kích thích các tế bào sinh trưởng dài ra nhanh hơn làm cho cơ quan uốn
cong về phía kích thích
- Rễ cây mẫn cảm với auxin hơn thân
cây vì vậy khi nồng độ auxin phía tối cao hơn gây ức chế sự sinh trưởng kéo dài
tế bào làm cho rễ uốn cong xuống đất.
2. Hướng
trọng lực: (Hướng đất)
- Hướng trọng lực là phản ứng của cây
đối với trọng lực.
- Đỉnh rễ hướng trọng lực dương, đỉnh
thân hướng trọng lực âm
3. Hướng hóa
- Hướng hóa là phản ứng sinh trưởng
của cây đối với các hợp chất hóa học.
- Tác nhân kích thích gây hướng hóa
có thể là axit, kiềm, muối khoáng…
- Hướng hóa được phát hiện ở rễ, ống
phấn, lông tuyến cây gọng vó….
- Hướng hóa dương là khi cơ quan của
cây sinh trưởng hướng tới nguồn hóa chất. Hướng hóa âm khi phản ứng sinh trưởng
của cây tránh xa hóa chất.
4. Hướng
nước
- Hướng nước là sự sinh trưởng của rễ
cây hướng tới nguồn nước
- Hướng hóa và hướng nước có vai trò
giúp rễ thực vật hướng tới nguồn nước và phân bón trong đất
5. Hướng
tiếp xúc:
- Hướng tiếp xúc là phản ứng sinh
trưởng đối với sự tiếp xúc.
- Do phía kích thích (tiếp xúc) nồng
độ au-xin thấp, tế bào sinh trưởng kéo dài chậm vì vậy cây uốn cong theo cọc
rào.
II. VAI TRÒ HƯỚNG
ĐỘNG TRONG ĐỜI SỐNG THỰC VẬT:
- Hướng động có vai trò giúp cây
thích nghi đối với sự biến đổi của môi trường để tồn tại và phát triển.
Ví dụ: cây ở bên cửa sổ luôn vươn ra ánh
sáng để nhận ánh sáng.
BÀI 24: ỨNG ĐỘNG
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. KHÁI NIỆM VỀ ỨNG
ĐỘNG
- Ứng động là hình thức phản ứng của
cây trước những tác nhân kích thích không định hướng.
Vd: Hoa của cây nghệ tây và hoa Tulip nở
vào buổi sáng và đóng lại lúc chạng vạng tối
- Sự vận động cảm ứng xảy ra do sự
sinh trưởng không đồng đều của các tế bào ở mặt trên và mặt dưới của cơ quan
Vd: Khi các tế bào mặt trên sinh trưởng
nhanh hơn thì đế hoa uốn cong xuống (hoa nở), và ngược lại (hoa đóng)
II. CÁC KIỂU ỨNG
ĐỘNG
1. Ứng
động sinh trưởng
- Ứng động sinh trưởng là kiểu ứng
động, trong đó các tế bào ở hai phía đối diện nhau của cơ quan (như lá, cánh
hoa..) có tốc độ sinh trưởng khác nhau do tác động của các kích thích không
định hướng của tác nhân ngoại cảnh (ánh sáng, nhiệt độ…)
a. Quang ứng động
- Ứng động nở hoa.
Vd: hoa Bồ công anh nở buổi sáng và đóng
lại vào buổi tối
- Ứng động của lá:
Vd: Lá me, cỏ 3 lá khép lại khi chiều tối
- Tác nhân: Anh sáng đến từ mọi phía
- Do sự sinh trưởng không đồng đều
của các tế bào ở mặt trên và mặt dưới của hoa, lá vào những thời điểm khác
nhau.
b. Nhiệt ứng
động
Vd: Hoa Tulip
- Giảm 10C à hoa khép lại
- Tăng 30C à hoa nở ra
- Tác nhân: nhiệt độ môi trường
- Cơ chế: Do sinh trưởng của các tế
bào ở mặt trên cánh hoa nhanh hơn à hoa nở. Ngược lại à hoa khép
2. Ứng
động không sinh trưởng
Là kiểu ứng động không liên quan đến sự
phân chia và lớn lên của các tế bào của cây.
a. Ứng động
sức trương
Là vận động xảy ra do sự thay đổi hàm
lượng nước trong các tế bào hoặc các vùng chuyên hóa của các cơ quan.
Ví dụ: phản ứng cụp lá của cây trinh nữ
- Nguyên nhân: Do sức trương của nửa
dưới chỗ phình bị giảm do nước di chuyển vào các mô bên cạnh.
Ví dụ: phản ứng đóng mở khí khổng của lá
- Nguyên nhân: Do sự biến động hàm
lượng nước trong tế bào khí khổng
b. Ứng động
tiếp xúc và hoá ứng động
Vd: Vận động bắt mồi của cây gọng vó, cây
bắt ruồi.
Ứng động tiếp xúc: Côn trùng đậu trên cây
gọng vó tạo ra tác động cơ học (gọi là tác nhân kích thích cơ học)
- Lông tuyến của cây gọng vó phản ứng
bằng cách uốn cong và tiết axit phoocmic.
- Đầu tận cùng của lông là nơi tiếp
nhận kích thích
- Cơ chế: sóng lan truyền kích thích
Hóa ứng động: Côn trùng đậu trên cây gọng
vó. Các hợp chất chưa Nitơ trong cơ thể côn trùng là tác nhân kích thích hóa
học.
- Đầu sợi lông là nơi tiếp nhận kích
thích.
- Phản ứng: Bằng cách gập lông lại
giữ con mồi và tiết dịch tiêu hóa con mồi
3. Vai
trò của ứng động
Ứng động giúp cây thích nghi đa dạng với
sự biến đổi của môi trường bảo đảm cho cây tồn tại và phát triển
BÀI 26 : CẢM ỨNG Ở ĐỘNG
VẬT
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. KHÁI NIỆM VỀ CẢM
ỨNG Ở ĐỘNG VẬT:
- Cảm ứng là khả năng tiếp nhận kích
thích và phản ứng lại các kích thích từ môi trường sống đảm bảo cho sinh vật
tồn tại và phát triển
Vd: Khi trời lạnh mèo xù lông, co mạch
máu, và nằm co mình lại
+ Tác nhân kích thích:
Những thay đổi của môi trường gây được phản ứng ở sinh vật
+ Cảm ứng: là nhận biết
kích thích và phản ứng với kích thích
+ Tính cảm ứng: Khả năng
nhận biết kích thích để phản ứng với kích thích đó
+ Phản xạ: Một điển hình
của cảm ứng
Để có cảm ứng cần
+ Bộ phận tiếp nhận kích
thích (thụ thể hoặc cơ quan thụ cảm)
+ Bộ phận phân tích tổng
hợp (hệ thần kinh)
+ Bộ phận thực hiện phản
ứng (cơ, tuyến…)
II. CẢM ỨNG Ở ĐỘNG
VẬT CHƯA CÓ HỆ THẦN KINH
Cảm ứng ở động vật
nguyên sinh
- Động vật đơn bào chưa có tổ chức
thần kinh có khả năng nhận biết và trả lời kích
Vd: Trùng đế giày Paramecium bơi tới chỗ
có ôxi, trùng biến hình amip thu chân giả để tránh ánh sáng chói.
III. CẢM ỨNG Ở ĐỘNG
VẬT CÓ TỔ CHỨC THẦN KINH KHÁC NHAU:
1. Cảm ứng ở động
vật có hệ thần kinh dạng lưới
- Có ở động vật có cơ thể đối xứng
tỏa tròn (ruột khoang)
- Các tế bào thần kinh nằm rải rác,
liên hệ với sợi thần kinh à tạo mạng lưới thần kinh
2. Cảm ứng ở động
vật có hệ thần kinh dạng chuỗi hạch
- Có ở động vật có cơ thể dạng đối
xứng hai bên (giun dẹp, giun tròn, chân khớp)
- Các tế bào tập trung thành hạch
thần kinh.Các hạch nối với nhau bằng dây thần kinh tạo thành chuỗi hạch thần
kinh dọc theo cơ thể:Hạch là trung tâm điều khiển một vùng xác định.
3. Ưu điểm
hệ thần kinh dạng chuỗi hạch
- Nhờ có hạch thần kinh nên số lượng
tế bào thần kinh ở động vật tăng
- Do tế bào thần kinh trong hạch nằm
gần nhau hình thành nhiều mối liên hệ với nhau nên khả năng phối hợp tăng cường
.
- Do mỗi hạch điều khiển một vùng xác
định trên cơ thể nên động vật phản ứng chính xác hơn, tiết kiệm năng lượng hơn
so với hệ thần kinh dạng lưới .
BÀI 27: CẢM ỨNG Ở
ĐỘNG VẬT (tt)
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
1. Cảm ứng ở động vật có hệ thần kinh
ống
a. Cấu trúc :Gặp ở động vật có xương sống :cá, lưỡng cư, bò sát, chim, thú được
tạo từ số lượng lớn tế bào thần kinh.
- Tạo thành ống sau lưng con vật :Não
và tủy sống có chức năng khác nhau, não có 5 phần: bán cầu đại não, não trung
gian, não giữa, tiểu não, hành não.
- Đặc biệt não bộ phát triển mạnh và
là bộ phận cao cấp nhất tiếp nhận và xử lý hầu hết thông tin đưa từ bên ngoài
vào, quyết định mức độ và cách phản ứng
b. Hoạt động của hệ thần kinh ống Hệ thần kinh ống hoạt
động theo nguyên tắc phản xạ, giúp động vật thích nghi với môi trường.
- Phản xạ đơn giản:
Thực hiện do cung phản xạ, bởi một số
lượng ít tế bào do tủy sống điều khiển
Vd: kim châm
- Phản xạ phức tạp: Phản xạ có sự
tham gia của một số lượng lớn tế bào thần kinh và não đặc biệt là vỏ bán cầu
đại não
Vd: khi gặp chó dại, rắn độc
SO SÁNH PHẢN XẠ ĐƠN GIẢN
– PHẢN XẠ PHỨC TẠP
|
PHẢN XẠ ĐƠN GIẢN (KHÔNG ĐIỀU KIỆN)
|
PHẢN XẠ PHỨC TẠP (CÓ ĐIỀU KIỆN)
|
|
1/ VD: Kim nhọn
đâm vào ngón tay
2/ Cung phản xạ gồm:
- Bộ phận tiếp nhận da: Thụ
quan đau
- Sợi cảm giác của TK tủy
- Bộ phận xử lí thông tin và
quyết định: Tủy sống
- Sợi vận động của TK
tủy
- Bộ phận thực hiện: Các
cơ ngón tay
3/ Đặc điểm
- Cấu tạo bởi số ít tế bào
thần kinh
- Do tủy sống và hạch thần
kinh
- Mang tính chất di truyền
sinh ra đã có
- Đặc trưng cho loài
- Rất bền vững
|
1/ VD: đang đi bất
ngờ gặp chó dại
2/ Cung phản xạ
- Bộ phận tiếp nhận: Mắt
- Sợi cảm giác
- Bộ phận xử lí thông tin và
quyết định: Não
- Sợi vận động
- Bộ phận thực hiện: Cơ
chân, tay
3/ Đặc điểm:
- Số lượng lớn tế bào thần
kinh
- Do hệ thần kinh trung ương
- Có tính chất không di
truyền sinh ra chưa có phải học tập, rút kinh nghiệm
- Không đặc trưng
- Không bền vững, sẽ dễ dàng
mất đi
|
BÀI 28: ĐIỆN THẾ NGHỈ
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. KHÁI NIỆM ĐIỆN
THẾ NGHỈ
Điện thế nghỉ là sự chênh lệch về điện thế
giữa hai bên màng tế bào khi tế bào không bị kích thích, phía trong màng tích
điện âm so với phía ngoài màng tế bào tích điện dương
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. ĐIỆN THẾ HOẠT
ĐỘNG
Của tế bào thần kinh mực ống:
- Gđ mất phân cực: -70mV à 0
- Gđ đảo cực: 35mV
- Gđ tái phân cực: -70mV
II. SỰ LAN TRUYỀN
ĐIỆN THẾ HOẠT ĐỘNG TRÊN SỢI THẦN KINH
1. Điện
thế hoạt động lan truyền trên sợi thần kinh không có miêlin
- Điện thế hoạt động lan truyền liên
tục từ vùng này sang vùng khác kế bên
- Điện thế hoạt động lan truyền là do
mất phân cực, đảo cực, tái phân cực liên tiếp từ vùng này sang vùng khác trên
sợi thần kinh
2. Điện
thế hoạt động lan truyền trên sợi thần kinh có miêlin
- Điện thế hoạt động lan truyền theo
cách nhảy cóc từ eo Ranvie này sang eo Ranvie khác. Do đó tốc độ lan truyền rất
nhanh (có mang chất cách điện)
- Điện thế hoạt động lan truyền là do
mất phân cực, đảo cực, tái phân cực liên tiếp từ eo Ranvie nay sang eo Ranvie
khác
- Tốc độ lan truyền trên sợi có
miêlin nhanh hơn nhiều so với trên sợi không có miêlin
|
Điện thế hoạt động trên sợi thần kinh
không có miêlin
|
Điện thế hoạt động trên sợi thần kinh có
miêlin
|
|
- Liên tục
- Do mất phân cực à đảo cực à tái phân cực
liên tiếp từ vùng này đến vùng khác
- Chậm (thần kinh giao cảm 5m/s)
|
- Nhảy cóc
- Do mất phân cực à đảo cực à tái phân cực từ
eo Ranvie này sang eo Ranvie khác
- Tốc độ nhanh (thần kinh vận động
120m/s)
|
BÀI 30: TRUYỀN TIN
QUA XINAP
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. KHÁI NIỆM XINAP
Xinap là nơi tiếp xúc giữa tế bào thần
kinh với tế bào thần kinh hoặc với các tế bào khác như: tế bào cơ, tế bào tuyến
… có vai trò dẫn truyền xung thần kinh.
II. CẤU TẠO
XINAP
- Xinap gồm màng trước, màng sau, khe
xinap và chuỳ xinap. Chùy xinap có các bọc chứa chất trung gian hóa học.
- Chất trung gian hóa học phổ biến
nhất ở thú là axêtincôlin và norađrênalin
III. QUÁ TRÌNH
TRUYỀN TIN QUA XINAP
Quá trình truyền tin qua xináp gồm các
giai đoạn sau:
- Xung thần kinh lan truyền đến chùy
xináp làm Ca2+ đi vào trong chuỳ xináp.
- Ca2+ làm cho các
bọc chứa chất trung gian hoá học gắn vào màng trước và vỡ ra. Chất trung gian
hoá học đi qua khe xináp đến màng sau.
- Chất trung gian hoá học gắn vào thụ
thể ở màng sau xináp làm xuất hiện điện thế hoạt động ở màng sau. Điện thế hoạt
động (xung thần kinh) hình thành và lan truyền đi tiếp
BÀI 31: TẬP TÍNH CỦA
ĐỘNG VẬT
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. TẬP
TÍNH LÀ GÌ?
Tập tính là một chuỗi những phản ứng của
động vật trả lời kích thích từ môi trường (bên trong hoặc bên ngoài cơ thể),
nhờ đó động vật thích nghi với môi trường sống và tồn tại
II. PHÂN LOẠI
TẬP TÍNH
1. Tập tính
bẩm sinh
Là loại tập tính sinh ra đã có, được di
truyền từ bố mẹ và đặc trưng cho loài
Ví dụ: ve sầu kêu vào mùa hè, ếch đực kêu
vào mùa sinh sản
2. Tập tính
học được
Là loại tập tính được hình thành trong quá
trình sống của cá thể, thông qua học tập và rút kinh nghiệm
Ví dụ: chuột nghe tiếng mèo thì bỏ chạy,
người đi đường thấy đèn đỏ thì dừng lại
Có một số tập tính vừa là học được vừa có
nguồn gốc bẩm sinh
Ví dụ: khả năng bắt chuột của mèo vừa là
bẩm sinh vừa là học được.
III. CƠ SỞ
THẦN KINH CỦA TẬP TÍNH
Cơ sở thần kinh của tập tính là các phản
xạ không điều kiện và phản xạ có điều kiện.
- Tập tính bẩm sinh là chuỗi phản xạ
không điều kiện mà trình tự của chúng trong hệ thần kinh đã được gen qui định
sẵn từ khi sinh ra. Tập tính bẩm sinh thường bền vững và không thay đổi
- Tập tính học được là chuỗi phản xạ
có điều kiện. Quá trình hình thành tập tính là sự hình thành các mối liên hệ
mới giữa các nơron. Tập tính học được có thể thay đổi.
- Sự hình thành tập tính học được ở
động vật phụ thuộc vào mức độ tiến hóa của hệ thần kinh và tuổi thọ.
- Tập tính sinh sản, ngủ đông là kết
quả phối hợp hoạt động của hệ thần kinh và hệ nội tiết.
BÀI 32: TẬP TÍNH CỦA ĐỘNG
VẬT (TT)
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. MỘT SỐ HÌNH THỨC
HỌC TẬP Ở ĐỘNG VẬT.
1. Quen nhờn
- Là động vật không trả lời những
kích thích lặp đi lặp lại nhiều lần nếu kích thích đó không kèm theo điều kiện
gì.
Vd: Khi thấy bóng đen của diều hâu từ trên
cao lao xuống thì gà con sẽ chạy trốn, nhưng nếu bóng đen cứ xuất hiện nhiều
lần mà không thấy diều hâu lao xuống thì gà con sẽ không trốn nữa
Vd: Ta đánh kẻng và cho cá ăn, nhiều lần
sẽ tập được cho cá tập tính mỗi lần nghe kẻng sẽ ngoi lên chờ thức ăn. Nhưng
nếu sau đó ta cứ đánh kẻng mà không cho ăn, dần dần nghe kẻng cá sẽ không ngoi
lên nữa.
- Như vậy, hiện tượng quen nhờn làm
mất đi những tập tính học được trước đó.
2. In vết
- Là hiện tượng con non mới sinh đi
theo những vật đầu tiên mà chúng nhìn thấy, thường là con bố mẹ.
Vd: Gà con mới nở đi theo đồ chơi hoặc vịt
con mới nở đi theo gà mẹ
3. Điều kiện hoá
a. Điều kiện hóa đáp ứng (kiểu
Paplôp)
- Do sự hình thành các mối liên kết
mới giữa các trung tâm hoạt động trong trung ương thần kinh dưới tác động của
các kích thích kết hợp đồng thời.
Vd: Paplôp làm thí nghiệm vừa đánh chuông
vừa cho chó ăn. Sau vài chục lần phối hợp tiếng chuông và thức ăn, chỉ cấu nghe
tiếng chuông là chó đã tiết nước bọt. Sở dĩ như vậy là do trung ương thần kinh
đã hình thành mối liên hệ thần kinh mới dưới tác động của 2 kích thích đồng
thời.
b. Điều kiện hóa hành động (kiểu
Skinnơ)
- Đây là kiểu liên kết một hành vi
của động vật với một điều kiện nào đó, sau đó động vật chủ động lặp lại các
hành vi đó
Vd: B.F.Skinnơ thả chuột vào lồng thí
nghiệm. Trong lồng có một cái bàn đạp gắn với thức ăn. Khi chuột chạy trong
lồng và vô tình đạp phải bàn đạp thì thức ăn rơi ra. Sau một số lần ngẫu nhiên
đạp phải bàn đạp và có thức ăn, mỗi khi đói bụng, chuột chủ động chạy tới nhấn
bàn đạp để lấy thức ăn.
4. Học ngầm
- Là kiểu học không có ý thức, không
biết rõ là mình đã học được
Vd: Chó hoặc trâu được nuôi ở nhà, khi dắt
thả nó ở một nơi khác cách xa nhà nó vẫn có thể nhớ đường để quay về nhà.
5. Học khôn
- Là kiểu phối hợp các kinh nghiệm cũ
đê giải quyết những tình huống mới. Học khôn có ở động vật có hệ thần kinh rất
phát triển
Vd: Tinh tinh biết cách chồng những chiếc
thùng lên để đứng lên lấy thức ăn trên cao
II. MỘT SỐ DẠNG TẬP
TÍNH PHỔ BIẾN Ở ĐỘNG VẬT
1. Tập tính kiếm ăn
Vd: Hải li đắp đập ngăn sông suối để bắt
cá,
2. Tập tính bảo vệ lãnh
thổ
Vd: Tinh tinh đực đánh đuổi những con tinh
tinh đực lạ khác khi vào vùng lãnh thổ của chúng
3. Tập tính sinh sản
Vd: Vào mùa sinh sản các con hươu đực hút
nhau, con chiến thắng sẽ được giao phối với hươu cái
4. Tập tính di cư
Vd: Sếu đầu đỏ, hồng hạc di cư theo mùa
5. Tập tính xã hội
a. Tập tính thứ bậc
Vd: Khỉ, linh cẩu sống theo bầy đàn, trong
đàn luôn có một con khoẻ mạnh nhất là con đầu đàn
b. Tập tính vị tha
Vd: Các con đầu đàn trong bầy đàn luôn
phải có nhiệm vụ chăm sóc, bảo vệ cho những con cái hoặc con non
khác
III. ỨNG DỤNG NHỮNG
HIỂU BIẾT VỀ TẬP TÍNH VÀO ĐỜI SỐNG
- Nhờ những hiểu biết về tập tính
động vật, con người đã ứng dụng vào trong đời sống và sản xuất.
+ Dạy hổ, voi, khỉ, cá
heo … làm xiếc
+ Dạy chó, chim ưng đi
săn
+ Làm bù nhìn trên ruộng
để đuổi chim chóc phá hoại mùa màng.
+ Nghe tiếng kẻng, trâu
bò nuôi trở về chuồng.
+ Dạy chó giữ nhà, phát
hiện ma tuý, tội phạm…
- Một số tập tính chỉ có ở người như
giữ gìn vệ sinh môi trường, tập thể dục buổi sáng…
BÀI 34: SINH TRƯỞNG Ở THỰC
VẬT
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. KHÁI NIỆM
- Sinh trưởng của thực vật là quá trình gia tăng
về kích thước của cơ thể do tăng số lượng và kích thước tế bào
II. SINH TRƯỞNG SƠ CẤP VÀ SINH TRƯỞNG
THỨ CẤP
1. Các mô phân sinh
- Mô phân sinh là nhóm các tế bào thực vật chưa
phân hoá, duy trì được khả năng nguyên phân trong suốt đời sống của cây.
- Có các loại mô phân sinh sau: mô phân sinh đỉnh
thân, đỉnh rễ, mô phân sinh bên, mô phân sinh lóng (ở cây 1 lá mầm)
Bảng so sánh các nhóm mô phân sinh khác nhau.
|
Phân loại
|
Có ở nhóm thực vật
|
Vị trí phân bố
|
Chức năng
|
|
MPS đỉnh
|
- 1 lá mầm
- 2 lá mầm
|
- Chồi đỉnh, nách
- Đỉnh rễ
|
- Giúp thân, rễ tăng chiều dài
|
|
MPS bên
|
- 2 lá mầm
|
- Ở thân, rễ
|
- Giúp thân, rễ tăng đường kính
|
|
MPS lóng
|
- 1 lá mầm
|
- Mắt của thân
|
- Giúp tăng chiều dài của thân
|
2. Sinh trưởng sơ
cấp
- Diễn ra ở đỉnh thân, đỉnh chồi, đỉnh rễ và mắt
ở thực vật 1 lá mầm
- Làm tăng chiều dài của thân và rễ
- Do hoạt động của mô phân sinh đỉnh và mô phân
sinh lóng (ở thực vật 1 lá mầm) tạo ra.
3. Sinh trưởng thứ
cấp
- Sinh trưởng thứ cấp là kiểu sinh trưởng làm gia
tăng đường kính (bề dày) của thân và rễ do hoạt động nguyên phân của mô phân
sinh bên tạo ra. Sinh trưởng thứ cấp chỉ có ở cây hai lá mầm.
- Sinh trưởng thứ cấp tạo ra gỗ lõi, gỗ dác và vỏ
4. Các nhân
tố ảnh hưởng đến sinh trưởng
a. Các nhân tố bên trong
- Đặc điểm di truyền, các thời kỳ sinh trưởng của
giống, của loài cây
Ví dụ: Tốc độ sinh trưởng của cây tre nhanh hơn nhiều
so với cây lim
Giai đoạn nảy mầm và cây con thì sinh trưởng nhanh,
giai đoạn trưởng thành sinh trưởng chậm hơn.
b. Các nhân tố bên ngoài
Nhiệt độ, hàm lượng nước, ánh sáng, Ôxi, dinh dưỡng
khoáng
Ví dụ: khi các yếu tố về điều kiện môi trường thuận
lợi, dinh dưỡng khoáng đầy đủ thì cây sẽ lớn nhanh, còn nếu điều kiện bất lợi
hoặc thiếu phân bón thì cây sẽ sinh trưởng chậm.
BÀI 35: HOOCMÔN THỰC
VẬT
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. KHÁI NIỆM
- Hoocmon thực vật là các chất hữu cơ do cơ thể
thực vật tiết ra có tác dụng điều tiết hoạt động sống của cây
Đặc điểm của hoocmon thực vật:
+ Được tạo ra ở một nơi nhưng gây ra phản
ứng ở một nơi khác trong cây. Trong cây hoocmon được vận chuyển theo mạch gỗ và
mạch rây
+ Chỉ với nồng độ rất thấp có thể gây ra
những biến đổi mạnh trong cơ thể
+ Tính chuyên hóa thấp hơn nhiều so với
hoocmon ở động vật bậc cao
II. HOOCMON KÍCH THÍCH
1. Auxin (Axit Indol Axetic – AIA)
- Nguồn gốc: sinh ra ở đỉnh thân và cành. Auxin
có nhiều trong các cơ quan đang sinh trưởng mạnh: hạt đang nẩy mầm, lá đang
sinh trưởng, …
- Tác động:
+ Ở mức tế bào: AIA kích thích sinh
trưởng, nguyên phân của tế bào
+ Ở mức cơ thể: AIA tham gia vào các hoạt
động như: ứng động, hướng động, nẩy mầm, nẩy chồi, ra rễ phụ, thể hiện tính ưu thể đỉnh
- Auxin tự nhiên và các auxin nhân tạo được sử
dụng làm chất kích thích trong nông nghiệp.
- Auxin nhân tạo không có enzim phân giải nên
được tích lũy trong nông phẩm gây độc hại cho người và động vật. Do đó không
nên dùng nó đối với nông phẩm được sử dụng trực tiếp làm thức ăn
2. Giberelin – GA
- Nguồn gốc: Sinh ra chủ yếu ở lá và rễ. GA có
nhiều trong lá, hạt, củ, chồi đang nẩy mầm, trong hạt, quả đang hình thành,
trong các lóng thân, cành đang sinh trưởng.
- Tác động:
+ Ở mức tế bào: GA kích thích
tăng số lần nguyên phân và tăng sinh trưởng của tế bào
+ Ở mức cơ thể: GA kích thích
sự nẩy mầm của hạt, chồi, củ, kích thích sinh trưởng chiều cao, tạo quả không
hạt, tăng tốc độ phân giải tinh bột
3. Xitokinin
- Là một nhóm chất tự nhiên và nhân tạo có tác
dụng gây ra sự phân chia tế bào
- Tác động:
+ Ở mức tế bào: kích thích phân chia tế
bào, làm chậm quá trình già của tế bào
+ Ở mức cơ thể: hoạt hóa sự phát sinh chồi
thân trong nuôi cấy mô khi có mặt của auxin
II. HOOCMON ỨC CHẾ
1. Êtilen
- Nguồn gốc: được sinh ra từ hầu hết các phần
khác nhau của hầu hết các thực vật. Êtilen cũng sinh ra nhiều trong thời gian
rụng lá, khi hoa già, khi mô bị tổn thương, bị tác động của cá điều kiện bất
lợi, quả đang chín…
- Tác động: Êtilen thúc quả nhanh chín, rụng lá.
2. Axit abxixic – AAB
- Nguồn gốc: AAB sinh ra trong lục lạp của lá,
chóp rễ và tích lũy ở các cơ quan đang hóa già.
- Tác động: liên quan đến sự chín, ngủ của hạt,
đóng mở khí khổng
III. TƯƠNG QUAN HOOCMON THỰC VẬT
Tương quan giữa hoocmon kích thích và hoocmon ức chế
Tương quan nồng độ AAB/GA điều tiết trạng thái ngủ và
hoạt động của hạt.
Tương quan giữa các hoocmon kích thích với nhau
Tương quan giữa Auxin/Xitokinin điều tiết sự phát
triển của mô trong nuôi cấy mô thực vật
BÀI 36: PHÁT TRIỂN Ở
THỰC VẬT CÓ HOA
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. PHÁT TRIỂN LÀ GÌ?
Phát triển là toàn bộ những biến đổi diễn ra theo chu
trình sống , gồm 3 quá trình liên quan đến nhau: sinh trưởng, phân hoá và phát
sinh hình thái tạo nên các cơ quan (rễ, thân, lá, hoa, quả hạt)
II. NHỮNG NHÂN TỐ CHI PHỐI SỰ RA HOA
1. Tuổi của cây
- Tuỳ vào giống, loài, đến độ tuổi xác định thì
cây ra hoa.
2. Nhiệt độ thấp và quang chu kỳ
a. Nhiệt độ thấp
- Một số loài cây chỉ ra hoa khi trải qua mùa
đông lạnh hoặc hạt được xử lí t0 thấp.
- Hiện tượng cây ra hoa phụ thuộc vào nhiệt độ
gọi là xuân hoá
b. Quang chu kỳ
Là sự tương quan độ dài ngày và đêm. Dựa vào
quang chu kỳ có 3 nhóm cây: cây ngày dài, cây ngày ngắn và cây trung tính.
c. Phitocrom
Là sắc tố cảm nhận quang chu kỳ của thực vật và là sắc
tố nẩy mầm đối với các loại hạt mẫn cảm với ánh sáng.
3. Hoocmon ra hoa
Hoocmon ra hoa là chất hữu cơ được hình thành trong lá
và được vận chuyển đến các điểm sinh trưởng của thân làm cây ra hoa.
III. MỐI QUAN HỆ SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT
TRIỂN
Sinh trưởng và phát triển là 2 quá trình liên quan
nhau, đó là 2 mặt của chu trình sống. Sinh trưởng gắn với phát triển và phát
triển trên cơ sở của sinh trưởng.
IV. ỨNG DỤNG KIẾN THỨC VỀ SINH TRƯỞNG
VÀ PHÁT TRIỂN
Ứng dụng kiến thức về sinh trưởng
Trong ngành trồng trọt: điều khiển sự sinh trưởng của
thực vật theo ý muốn con người
Ví dụ: Dùng gibêrelin để thúc hạt hoặc củ nảy mầm sớm
khi chúng còn đang ở trạng thái ngủ (củ khoai tây)
Ví dụ: sử dụng hoocmôn sinh trưởng gibêrelin để tăng
quá trình phân giải tinh bột thành mạch nha.
Ứng dụng kiến thức về phát triển
Ứng dụng chất điều hoà sinh trưởng kết hợp với ảnh
hưởng của điều kiện ngoại cảnh để chọn cây trồng phù hợp với mùa vụ. Ví dụ: xen
canh cây ưa sáng và ưa bóng
BÀI 37: SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT
TRIỂN Ở ĐỘNG VẬT
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. KHÁI NIỆM SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT
TRIỂN Ở ĐỘNG VẬT
Sinh trưởng của cơ thể động vật là quá trình gia tăng
khối lượng và kích thước của cơ thể do tăng số lượng và kích thước tế bào
Phát triển của cơ thể động vật là quá trình biến đổi
bao gồm sinh trưởng, phân hóa tế bào và phát sinh hình thái cơ thể
Biến thái là sự thay đổi đột ngột về hình thái, cấu
tạo và sinh lí của động vật sau khi sinh ra hoặc nở từ trứng ra
II. PHÁT TRIỂN KHÔNG QUA BIẾN THÁI
Phát triển của động vật không qua biến thái là kiểu
phát triển mà con non có các đặc điểm hình thái, cấu tạo và sinh lí tương tự
con trưởng thành.
Đa số động vật có xương sống và rất nhiều loài động
vật không xương sống phát triển không qua biến thái
* Quá trình phát triển của người:
a. Giai đoạn phôi.
Diễn ra trong tử cung của người mẹ
Hợp tử phân chia nhiều lần tạo thành phôi. Các tế bào
của phôi phân hoá và tạo thành các cơ quan (tim, gan, phổi, mạch máu…), kết quả
hình thành thai nhi.
b. Giai đoạn sau sinh.
Giai đoạn sau sinh của người không có biến thái, con
sinh ra có đặc điểm hình thái và cấu tạo tương tự như người trưởng thành.
III. PHÁT TRIỂN QUA BIẾN THÁI
1. Phát triển qua biến thái hoàn toàn
Phát triển của động vật qua biến thái hoàn toàn là
kiểu phát triển mà ấu trùng có hình dạng, cấu tạo và sinh lí rất khác với con
trưởng thành, trải qua giai đoạn trung gian, ấu trùng biến đổi thành con trưởng
thành
Có ở đa số loài côn trùng (bướm, ruồi, ong…) và lưỡng
cư, …
* Quá trình phát triển của bướm
a. Giai đoạn phôi.
- Diễn ra trong trứng
- Hợp tử phân chia nhiều lần tạo thành
phôi, các tế bào của phôi phân hoá tạo thành các cơ quan của sâu bướm
(sâu bướm nở ra từ trứng)
b. Giai đoạn hậu phôi.
Sâu bướm à nhộng à bướm non à bướm trưởng
thành à trứng à sâu bướm
2. Phát triển qua biến thái không hoàn toàn
Phát triển qua biến thái không hoàn toàn là kiểu phát
triển mà ấu trùng phát triển chưa hoàn thiện, trải qua nhiều lần lột xác ấu trùng
biến đổi thành con trưởng thành
Gặp ở một số loài côn trùng như: châu chấu, cào cào,
gián,…
* Phát triển của châu chấu
c. Giai đoạn phôi.
Diễn ra trong trứng
Hợp tử phân chia nhiều lần tạo thành phôi, các
tế bào của phôi tiếp tục phân hoá tạo thành các cơ quan của ấu trùng (ấu trùng
nở ra từ trứng)
d. Giai đoạn hậu phôi.
Ấu trùng à lột xác nhiều lần à châu chấu trưởng
thành
Ấu trùng và con trưởng thành có cấu tạo và chức năng
sinh lí cơ thể gần giống nhau
BÀI 39: CÁC NHÂN TỐ ẢNH
HƯỞNG ĐẾN SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN Ở ĐỘNG VẬT
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ
THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. NHÂN TỐ BÊN
TRONG
1. Các hocmon ảnh hưởng đến sinh
trưởng và phát triển của động vật có xương sống
Hocmon sinh trưởng của tuyến yên: kích
thích phân chia tế bào và tăng kích thước tế bào thông qua việc tăng cường tổng
hợp Protein, kích thích phát triển xương
Tiroxin: do tuyến giáp tiết ra, kích thích
chuyển hóa ở tế bào, kích thích quá trình sinh trưởng và phát triển bình thường
của cơ thể. Ở lưỡng cư có tác dụng gây biến thái từ nòng nọc thành ếch
Hocmon sinh dục: Testosteron ở con đực hay
Estrogen ở con cái có tác dụng kích thích sinh trưởng và phát triển mạnh ở giai
đoạn dậy thì nhờ: tăng phát triển xương, kích thích phân hóa tế bào và hình
thành các đặc điểm sinh dục phụ thứ cấp.
2. Các hocmon ảnh hưởng đến sinh
trưởng và phát triển của động vật không xương sống
Ecđixơn: gây lột xác ở sâu bướm, kích
thích sâu biến thành nhộng và bướm
Juvenin: phối hợp với ecđixơn gây lột xác
ở sâu bướm, ức chế quá trình biến đổi sâu thành nhộng và bướm
BÀI 39: CÁC NHÂN TỐ ẢNH
HƯỞNG ĐẾN SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN Ở ĐỘNG VẬT (tiếp theo)
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. NHÂN TỐ BÊN
NGOÀI
1. Thức ăn
Là nhân tố ảnh hưởng mạnh nhất lên quá
trình sinh trưởng và phát triển của động vật, do đó cần cung cấp đầy đủ các
chất dinh dưỡng cần thiết cho cơ thể
2. Nhiệt độ
Mỗi loài động vật đều có khoảng nhiệt độ
thích hợp để sinh trưởng và phát triển, nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp đều có
thể ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của động vật, nhất là động vật biến
nhiệt
3. Anh sáng
Ánh sánh ảnh hưởng đến sinh trưởng vì:
Ánh sáng cung cấp nhiệt cho cơ thể
Tia tử ngoại có tác dụng biến tiền Vitamin
D thành Vitamin D có vai trò trong chuyển hóa Canxi thành xương
II. MỘT SỐ BIỆN
PHÁP ĐIỀU KHIỂN SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN Ở ĐỘNG VẬT VÀ NGƯỜI
1. Cải tạo giống
a. Chọn lọc nhân tạo: khi nuôi động
vật người ta chọn những con khỏe mạnh, lớn nhanh để làm giống
b. Lai giống giữa lợn, bò … địa
phương với các giống nhập ngoại tạo ra những giống mới lớn nhanh, to khỏe
2. Cải thiện môi trường sống của động
vật
Áp dụng các chế độ ăn thích hợp cho vật
nuôi ứng với các giai đoạn khác nhau
Ví dụ:
Chuồng trại sạch sẽ, thoáng mát
3. Cải thiện chất lượng dân số
Nâng cao đời sống, cải thiện chế độ dinh
dưỡng, luyện tập thể dục thể thao, tư vấn di truyền, phát hiện sớm các đột biến
trong phát triển phôi thai, giảm ô nhiễm môi trường, chống sử dụng các chất ma
túy, thuốc lá, rượu bia…
BÀI 41: SINH SẢN VÔ TÍNH Ở
THỰC VẬT
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. KHÁI NIỆM CHUNG
VỀ SINH SẢN
Sinh sản là quá trình tạo ra những cá thể
mới, bảo đảm sự phát triển liên tục của loài
II. SINH SẢN VÔ
TÍNH Ở THỰC VẬT
1. Sinh sản
vô tính là gì?
- Là hình thức sinh sản không có sự
kết hợp giữa giao tử đực và giao tử cái, con cái giống nhau và giống mẹ
2. Các hình thức
sinh sản vô tính ở thực vật
|
Nội dung
so sánh
|
Sinh sản
bào tử
|
Sinh sản
sinh dưỡng
|
|
Loài đại
diện
|
Rêu, dương
xỉ …
|
Khoai tây,
khoai lang, cỏ tranh, thuốc bỏng …
|
|
Nguồn gốc
cây con
|
Phát triển
từ bào tử
|
Phát triển
từ một phần của cơ quan sinh dưỡng của cơ thể mẹ (rễ, thân, lá)
|
|
Số lượng
cá thể được tạo ra
|
Nhiều
|
Ít
|
|
Biểu hiện
của quá trình
|
Bào tử
thể à túi bào tử à bào tửà cá thể mới
Có sự xen
kẽ thế hệ giao tử thể và bào tử thể
|
Một cơ
quan sinh dưỡng à nẩy chồi à cá thể mới
Không có
sự xen kẽ thế hệ
|
|
Phát tán
|
Phát tán
rộng, nhờ gió, nước và động vật
|
Không phát
tán rộng
|
3. Phương pháp nhân giống vô tính
a. Ghép chồi và ghép cành
b. Chiết cành và giâm cành
c. Nuôi cấy tế bào và mô thực vật
- Lấy các tế bào từ các phần khác
nhau của cơ thể thực vật (củ, lá, đỉnh sinh trưởng, bao phấn, túi phôi…)
- Nuôi cấy trong môi trường dinh
dưỡng thích hợp (in vitro) để tạo cây con
- Các thao tác phải được thực hiện
trong điều kiện vô trùng
- Cơ sở khoa học là tính toàn năng
của tế bào
* Ý nghĩa
- Đảm bảo được tính trạng di truyền
mong muốn
- Đạt hiệu quả cao về số lượng và
chất lượng cây giống
4. Vai trò của sinh sản vô tính
* Đối với đời sống thực vật
- Giúp cho sự tồn tại và phát triển
của loài
* Đối với con người
- Tăng hiệu quả kinh tế nông nghiệp
BÀI 42: SINH SẢN HỮU
TÍNH Ở THỰC VẬT
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. KHÁI NIỆM
- Là kiểu sinh sản trong đó có sự hợp
nhất của giao tử đực và giao tử cái tạo nên hợp tử phát triển thành cơ thể mới
* Những đặc trưng của sinh sản hữu tính
- Có quá trình hình thành và hợp nhất
của giao tử đực và giao tử cái
- Có sự trao đổi và tái tổ hợp của 2
bộ gen
- Luôn gắn liền với quá trình giảm
phân tạo giao tử
* Ưu thế của sinh sản hữu tính so với sinh
sản vô tính
- Tăng khả năng thích nghi của thế hệ
sau đối với môi trường sống luôn biến đổi
- Tạo sự đa dạng di truyền, cung cấp
nguồn vật liệu phong phú cho chọn lọc tự nhiên và tiến hóa
II. SINH SẢN HỮU
TÍNH Ở THỰC VẬT CÓ HOA
1. Cấu tạo hoa
2. Quá trình hình
thành hạt phấn và túi phôi
a. Sự hình thành
hạt phấn
- Tế bào mẹ (2n) trong bao phấn thực
hiện giảm phân tạo thành 4 tế bào con (n) (bào tử đực). Các tế bào con tiếp tục
thực hiện nguyên phân tạo thành các hạt phấn (thể giao tử đực)
Mỗi hạt phấn gồm 2 tế bào:
- Tế bào bé là tế bào sinh sản
- Tế bào lớn là tế bào ống phấn
b. Sự hình
thành túi phôi
- Tế bào mẹ (2n) trong bầu nhụy thực
hiện giảm phân tạo thành 4 tế bào con (đại bào tử đơn bội), sau đó 3 tế bào
tiêu biến chỉ còn lại 1 đại bào tử. Đại bào tử tiếp tục thực hiện nguyên phân
hình thành túi phôi hay thể giao tử (gồm 7 tế bào với 8 nhân)
3. Quá trình thụ
phấn và thụ tinh
a. Thụ phấn
- Là quá trình vận chuyển hạt phấn từ
nhị đến núm nhụy, sau đó hạt phấn nẩy mầm trên núm nhụy
- Có 2 hình thức thụ phấn là: tự thụ
phấn và giao phấn
- Thực vật hạt kín thụ phấn nhờ gió,
nhờ côn trùng
b. Thụ tinh
- Là sự hợp nhất của nhân giao tử đực
với nhân của tế bào trứng trong túi phôi để hình thành hợp tử (2n) khởi đầu cho
phôi của cá thể mới.
- Quá trình thụ tinh diễn ra khi ống
phấn sinh trưởng xuyên qua vòi nhụy, vào túi phôi và giải phóng 2 nhân (2 giao
tử), một nhân hợp nhất với tế bào trứng tạo thành hợp tử (2n), nhân còn lại kết
hợp với nhân lưỡng bội (2n) ở trung tâm tạo thành nhân tam bội(3n) phát triển
thành nội nhũ để cung cấp dinh dưỡng cho phôi phát triển sau này. Do đó quá
trình thụ tinh được gọi là thụ tinh kép, thụ tinh kép chỉ có ở thực vật hạt kín
4. Quá trình
hình thành hạt, quả
a. Hình thành hạt
- Noãn đã thụ tinh (chứa hợp tử và tế
bào tam bội) phát tiển thành hạt. Hợp tử phát triển thành phôi. Tế bào tam bội
phân chia tạo thành khối đa bào giàu chất dinh dưỡng được gọi là nội nhũ (phôi
nhũ)
- Có 2 loại hạt: hạt có nội nhũ (hạt
cây một lá mầm) và hạt không nội nhũ (hạt cây 2 lá mầm)
a. Hình thành quả
- Quả là do bầu nhụy sinh trưởng dày
lên chuyển hóa thành. Quả được hình thành không qua thụ tinh noãn gọi là quả
đơn tính.
- Quá trình chín của quả bao gồm
những biến đổi về mặt sinh lí, sinh hóa làm cho quả chín có độ mềm, màu sắc,
hương vị hấp dẫn thuận lợi cho sự phán tán của hạt.
BÀI 44: SINH SẢN VÔ TÍNH Ở
ĐỘNG VẬT
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. SINH SẢN VÔ TÍNH
LÀ GÌ?
- Sinh sản vô tính là kiểu sinh sản
mà một cá thể sinh ra một hoặc nhiều cá thể mới giống hệt mình, không có sự kết
hợp giữa tinh trùng và tế bào trứng
- Sinh sản vô tính chủ yếu dựa trên
cơ sở phân bào nguyên nhiễm để tạo ra các cá thể mới. Các cá thể mới giống nhau
và giống cá thể gốc.
II. CÁC HÌNH THỨC
SINH SẢN VÔ TÍNH Ở ĐỘNG VẬT
1. Phân đôi
- Xảy ra ở động vật đơn bào và giun
dẹp
2. Nảy chồi
- Xảy ra ở bọt biển và ruộng khoang
3. Phân mảnh
- Xảy ra ở bọt biển, giun dẹp
4. Trinh sinh
- Là hình thức sinh sản, trong đó, tế
bào trứng không thụ tinh phát triển thành cá thể mới có bộ NST đơn bội
- Trinh sinh thường gặp ở các loài
chân đốt như: ong, kiến, rệp. Một vài loài cá, lưỡng cư, bò sát cũng có hiện
tượng trinh sinh.
So sánh các hình thức sinh sản vô tính ở
động vật
|
Phân đôi
|
Nảy chồi
|
Phân mảnh
|
Trinh sản
|
|
|
Khác nhau
|
Dựa trên sự phân chia đơn giản của tế
bào chất và nhân
|
Dựa trên sự nguyên phân nhiều lần, tạo
thành chồi con trên cơ thể mẹ à cá thể mới
|
Từ những mãnh vụn của cơ thể, qua nguyên
phân tạo ra cơ thể mới
|
Trứng không thụ tinh (n) nguyên phân
nhiều lần à cá thể mới
|
|
Giống nhau
|
- Không có sự kết hợp
giữa tinh trùng và trứng. Từ một cá thể sinh ra một hoặc nhiều cá thể mới có
bộ NST giống cá thể mẹ.
- Các hình thức sinh sản
vô tính đều dựa trên nguyên phân để tạo ra thế hệ mới
|
|||
III. ỨNG DỤNG
1. Nuôi mô
sống
- Là tách mô từ cơ thể động vật, nuôi
trong môi trường có đủ chất dinh dưỡng, vô trùng và nhiệt độ thích hợp giúp cho
mô đó tồn tại và phát triển.
- Ứng dụng: nuôi cấy da người để chữa
cho các bệnh nhân bị bỏng da.
2. Nhân bản
vô tính
- Là chuyển một tế bào xôma vào một
tế bào trứng đã lấy mất nhân, rồi kích thích tế bào đó phát triển thành một
phôi. Phôi này tiếp tục phát triển thành một cơ thể mới.
Ví dụ: cừu Dolly, một số loài động vật như
chuột, lợn, bò chó…
BÀI 45: SINH SẢN HỮU
TÍNH Ở ĐỘNG VẬT
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. SINH SẢN HỮU
TÍNH LÀ GÌ?
- Sinh sản hữu tính là hình thức sinh
sản trong đó có sự hợp nhất giữa giao tử đực và giao tử cái tạo nên hợp tử phát
triển thành cơ thể mới.
II. QUÁ TRÌNH SINH
SẢN HỮU TÍNH Ở ĐỘNG VẬT
1. Giai đoạn hình
thành tinh trùng và trứng
- Một tế bào sinh trứng giảm phân tạo
thành 1 trứng (n) và 3 thể cực (n)
- Một tế bào sinh tinh giảm phân tạo
thành 4 tinh trùng
2. Giai đoạn
thụ tinh
1 trứng (n) + 1 tinh trùng (n) à hợp tử (2n) à cơ thể mới
III. CÁC HÌNH THỨC
THỤ TINH
1. Thụ tinh
ngoài
- Là hình thức thụ tinh trong đó tinh
trùng gặp trứng và thụ tinh bên ngoài cơ thể con cái. Con cái đẻ trứng vào môi
trường nước, con đực xuất tinh dịch lên trứng để thụ tinh
2. Thụ tinh
trong
- Là hình thức thụ tinh, trong đó
trứng gặp tinh trùng và thụ tinh trong cơ quan sinh dục của con cái
BÀI 46: CƠ CHẾ ĐIỀU
HÒA SINH SẢN
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. CƠ CHẾ ĐIỀU HÒA
SINH TINH VÀ SINH TRỨNG
1. Cơ chế điều hòa
sinh tinh
- Các hocmon kích thích sinh tinh
trùng là hocmon FSH, LH của tuyến yên và testosteron của tinh hoàn. Vùng dưới
đồi tiết ra yếu tố giải phóng GnRH điều hòa tuyến yên tiết FSH và LH.
- FSH kích thích ống sinh tinh sản
sinh ra tinh trùng
- LH kích thích tế bào kẽ trong tinh
hoàn sản xuất ra testosteron
- Testosteron kích thích phát triển
ống sinh tinh và sản sinh tinh trùng
- Khi nồng độ testosteron trong máu
tăng cao gây ức chế ngược lên tuyến yên và vùng dưới đồi, làm 2 bộ phận này
giảm tiết GnRH, FSH và LH dẫn đến tế bào kẽ giảm tiết testosteron. Nồng độ
testosteron giảm không gây ức chế lên vùng dưới đồi và tuyến yên nữa, nên 2 bộ
phận này lại tăng tiết hocmon.
2. Cơ chế
điều hòa sinh trứng
- Các hocmon tham gia điều hòa sản
sinh trứng là FSH và LH của tuyến yên. Vùng dưới đồi tiết ra yếu tố giải phóng
GnRH điều hòa tuyến yên tiết FSH và LH. Ba loại hocmon đó ảnh hưởng đến
quá trình phát triển, chín và rụng trứng:
+ FSH kích thích
phát triển nang trứng
+ LH kích thích
nang trứng chín và rụng trứng, hình thành và duy trì hoạt động của thể vàng.
Thể vàng tiết ra hocmon progestrogen và estrogen. Hai hocmon này kích thích
niêm mạc dạ con phát triển, dày lên chuẩn bị cho hợp tử làm tổ, đồng thời ức
chế vùng dưới đồi và tuyến yên tiết GnRH, FSH và LH
II. ẢNH HƯỞNG CỦA
THẦN KINH VÀ MÔI TRƯỜNG SỐNG ĐẾN QUÁ TRÌNH SINH TINH VÀ SINH TRỨNG
- Căng thẳng thần kinh
- Mùi của con đực
- Chế độ dinh dưỡng
- Các chất kích thích, chất gây
nghiện
BÀI 47: ĐIỀU KHIỂN
SINH SẢN Ở ĐỘNG VẬT VÀ SINH ĐẺ CÓ KẾ HOẠCH Ở NGƯỜI
PHẦN I. TÓM TẮT LÝ THUYẾT VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ CẦN LƯU Ý
I. ĐIỀU KHIỂN SINH
SẢN Ở ĐỘNG VẬT
1. Một số biện pháp
làm thay đổi số con
a. Sử dụng hocmon
hoặc chất kích thích tổng hợp
Ví dụ: Cá mè, cá trắm cỏ không đẻ trong ao
nuôi. Tiêm dịch chiết từ tuyến dưới não của các loài cá khác làm cho trứng chín
hàng loạt, sau đó nặn trứng ra và cho thụ tinh nhân tạo bên ngoài cơ thể rồi
đem ấp nở ra cá con.
b. Thay đổi
các yếu tố môi trường
Ví dụ: thay đổi thời gian chiếu sáng đối
với gà nuôi làm cho gà có thể đẻ 2trứng/ngày
c. Nuôi cấy phôi
Mục đích, làm tăng nhanh số lượng cá thể
của một loài nào đó
Kích thích rụng trứng à thụ tinh nhân
tạo à thu nhận phôi àcấy các phôi vào tử cung con cái
d. Thụ tinh
nhân tạo
- Mục đích làm tăng hiệu quả của quá
trình thụ tinh.
2. Một số biện pháp
điều khiển giới tính
- Sử dụng các biện pháp kỹ thuật
- Điều khiển bằng hocmon
II. SINH ĐẺ CÓ KẾ
HOẠCH Ở NGƯỜI
1. Sinh đẻ có kế
hoạch là gì?
- Là điều chỉnh số con và khoảng cánh
lần sinh sao cho phù hợp với việc nâng cao chất lượng cuộc sống của mỗi cá
nhân, gia đình và xã hội
2. Các biện
pháp tránh thai
- Có rất nhiều loại, tùy vào từng
trường hợp cụ thể mà áp dụng các biện pháp hợp lí để mang lại hiệu quả cao
nhất.
- Có nhiều biện pháp sinh đẻ có kế
hoạch hiệu quả như: dùng bao cao su, dụng cụ tử cung, thuốc tránh thai, đình
sản nam và nữ, tính ngày rụng trứng, xuất tinh ngoài âm đạo…